Hageland, Moleneind, Hondseind

ossendrecht

Sinds Watwaswaar per 1 januari dit jaar opgeheven is, staat er een hoop online op de website van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Voor deze serie duik ik in het kadaster over de periode 1811-1832. Welke grond bezaten mijn voorouders? Waar op die grond woonden zij misschien? Aan de hand van de topografische atlas 1836-1843 probeer ik ook uit te leggen wat de “aardrijkskundige context” was van deze grond. Vandaag deel 12 van deze serie: Ossendrecht secties A t/m G: de hele gemeente OssendrechtKlik hier voor de voorgaande delen en de overzichtskaart

Over Brabantse Wal gesproken. U dacht toch niet dat ik Ossendrecht zou vergeten? Er is minder te vinden dan ik had verwacht wel. Dit artikel behandelt vooral sectie D. Sectie A, F en G zijn de polders, sectie B is Calfven, sectie C is de Groote Meer en sectie E het Hageland waar later in de 19e eeuw ‘n aantal van mijn Ossendrechtse voorouders woonden. In het bosgebied o.a. wederom de Bergse burgemeesters Cuypers en Vermeulen.

Beginnen we ook hier weer met de weduwe Adriaan van den Eijnde uit de artikelen over Hoogerheide en Woensdrecht. Zij bezat een stukje bos op het Moleneind binnen sectie D.

de weduwe Adriaan van den Eijnde, uit Ossendrecht

het Moleneind

  • D121: hakhout

ossendrecht2

paardekam

Verderop op ‘t Moleneind hadden twee directe voorouders een huis in bezit, de eerste Nicolaas Paardekam (*Ossendrecht, West-Brabant, 12/6-1772, ✞ aldaar, 4/11-1838, kwartierstaatnummer 206). 

Nicolaas Paardekam, arbeider uit Ossendrecht

het Moleneind

  • D127: tuin
  • D128: huis en erf

De tweede is Cornelis Adriaansen of Cornelius Adriaense (*Ossendrecht, West-Brabant, 27/6-1752, ✞ aldaar, 15/2-1832, kwartierstaatnummer 442 en de grootvader van Adriaan Adriaansen uit ‘t artikel over Woensdrecht). Hij was de buurman van Nicolaas Paardekam.

Cornelis Adriaansen, arbeider uit Ossendrecht

het Moleneind

  • D130: tuin
  • D131: huis en erf

Hoewel het Hageland sectie E genoemd werd in het kadaster, wordt de straat waaraan Nicolaas en Cornelius hun huis hadden wel Hageland genoemd anno 2016. In het kadaster werden zij tot sectie D gerekend en ‘Moleneind’, de straat die van ‘t dorp naar de Putseweg loopt, als toponiem gebruikt. Sterker nog, van beide heb ik een adres als zulks uit het oude bevolkingsregister: Nicolaas woonde op Hageland 179 in 1830 en 1832 en Cornelis op Hageland 181 in 1830. Waaruit ook af te leiden is dat beiden ook daadwerkelijk op dat adres woonden.

paardekam4

Inschrijving op de nummers 179 en 181. Op 178 woonde Cornelis’ dochter Petronella met haar echtgenoot Martien Buermans. (Afbeelding: Bevolkingsregister Ossendrecht 1830/RHC ‘t Markiezenhof)

paardekam2

Originele afbeelding: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

paardekam3

De ligging van de twee huizen op de huidige kaart, ongeveer. Zie hoe de schuine lijnen ten westen van de straat (met o.a. een beek, de Vossenloop) overeenkomen met de kaart uit 1811. (Originele afbeelding: Google)

In het oude hart van het dorp was een vrij groot pand (met een vrij grote tuin) eigendom van mijn voorouder Pieter Jan van der Poel (*Woensdrecht, West-Brabant, 20/10-1787, ✞ Ossendrecht, West-Brabant, 12/10-1854, kwartierstaatnummer 102). Hij was een schoonzoon van Nicolaas Paardekam, hierboven vermeld. Van Pieter Jan is bekend dat hij herbergier was op Ossendrecht, en zijn adres in 1830: huis 60 ‘op ‘t dorp’. Gezien de grootte van zijn pand en de centrale ligging ervan kan ‘t volgens mij heel goed zijn dat dit ook zijn herberg was. 

Pieter Jan van der Poel, tapper uit Ossendrecht

het Dorp

  • D236: tuin
  • D237: huis en erf
poel

Originele afbeelding: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.

Meer richting de Ossendrechtse Markt lagen huis en schuur van Jacobus Musters (*Ossendrecht, West-Brabant, 3/10-1759, ✞ aldaar, 6/3-1842, kwartierstaatnummer 424). 

Jacobus Musters, arbeider uit Ossendrecht

het Dorp

  • D296: huis en erf
  • D297: tuin
  • D298: schuur
mustersJ

Originele afbeelding: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

Achter de Markt lag het Hondseind, een gebied met wat verspreide huizen waar blijkbaar geen straat o.i.d. langsliep. Dit stukje Ossendrecht is nu bekend als ‘de Kuil’, mij bekend omdat mijn betovergrootvader daar woonde. De percelen van 1811 zijn tegenwoordig niet meer te herkennen. Vlak achter de Koningin Wilhelminastraat lag een flink stuk grond met ‘n huis en zelfs wat heide, eigendom van mijn voorouder Johannes Franciscus (Francus) Theuns (*Hoevenen-Ertbrand, Antwerpen, België, 17/9-1778, ✞ Ossendrecht, West-Brabant, 28/8-1828, kwartierstaatnummer 430).

Francis Theuns, arbeider uit Ossendrecht

het Honseint

  • D360: bouwland
  • D361: huis en erf
  • D362: heide
theunsF

Originele afbeelding: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

Kaartje: de West-Brabantse/Antwerpse parochies in ‘t Ancien Régime

Dit is leuk, kaartjes maken. Ga ik vaker doen. Met kaartjes kan ik een klein beetje kennis van de regio overdragen en voor mezelf een overzichtje maken. Ik heb m’n best gedaan om alles na te gaan, maar er staat geen bronnenlijstje bij, dus aanvullingen en verbeteringen zijn altijd welkom!

Op dit kaartje: aan de hand van de gemeentegrenzen aan Nederlandse zijde van 1813 en aan Belgische zijde van voor de jaren 1970, de parochies van vóór Napoleon ingekleurd. Daarbij heb ik de buurtschappen die ik veelvuldig tegenkwam in de DTB-boeken van de desbetreffende gemeenten vermeld. Rechts staan de kerktorens, niet alleen herkenningspunten aan de horizon, maar ook deel van de identiteit van een dorp of stad en de plaats waar veel van mijn voorouders de belangrijkste momenten van hun leven meemaakten. In de periode 1880-1930 zijn er heel veel torens en koren, ook veel eeuwenoude, gesloopt om plaats te maken voor een nieuw gebouw. En vooral: de Duitsers hebben er in de oorlog heel veel opgeblazen. Deze toren zijn ‘t herinneren waard. Daar moet ik een oproep bij doen: ik ben vooral nog op zoek naar een afbeelding van de vóór-19e eeuwse kerken van Heerle, Putte en Huijbergen. Weet u waar ik die kan vinden? Neem contact met mij op! De mooiste drie plaatjes die ik opzocht voor dit artikeltje heb ik onder het kaartje gezet.

Ik wens jullie allemaal een fijn 2016. ‘k Hoop dat mijn website u afgelopen jaar geboeid heeft, en ik zal ook volgend jaar m’n best doen!

kaart 13


 

 

heerle

In Heerle (of “in Èrel”; klinkt wat natuurlijker), staat de Sint-Gertrudiskerk, kerkje met een toren uit 1861 en een gebouw/koor van net na 1957. Heerle mocht al in 1307 een eigen parochie worden: de kerk was van 1648-1800 in handen van de protestanten en sinds 1833 was Heerle een eigen parochie. In de tussentijd had Heerle wel een eigen schuurkerk, maar ze gingen toch liever naar de schuurkerk in Wouw. Geen wonder, dat was ernaast. Belangrijkste is het oude kerkgebouw. In 1858 vermeldde een reiziger dat de toren van de kerk al lang geleden was afgebroken. Op bovenstaande prent van ergens tussen 1710 en 1735 staat ‘t kerkje getekend, maar wel vrij vaag. (Afbeelding uit het prentenboek van Andries Schoemaker, Gerrit Schoemaker, Cornelis Pronk en Abraham de Haen/Universiteit van Tilburg)

ossendrecht

Een majestueuze kerk op de Brabantse Wal, de Sint-Gertrudiskerk in Ossendrecht. Er is zeer weinig over bekend: de toren was al erg oud, het schip was van rond 1900 en ‘t koor was weer middeleeuws. Een prachtig gebouw wat in de jaren 1890 gesloopt is om plaats te maken voor de huidige kerk. De foto is in 1876 gemaakt. (Afbeelding: Universiteit van Tilburg)

kruisland

In Kruisland (tussen Steenbergen, Gastel en Wouw), staan twee kerken. Een grote katholieke kerk uit 1960 en een hervormd kerkje van net na de oorlog. Op de plek van dat hervormde kerkje stond een ander hervormd kerkje uit de 15e eeuw, hier op een gedetailleerd glasnegatief uit 1907, nota bene gemaakt door de Monumentendienst. Prachtig gebouwtje; en hoewel de hoogte me niet heel relevant lijkt verwoest door de Duitsers. Dat katholieken uit Kruisland in de Wouwse DTB-boeken ingeschreven werden komt omdat het kerkje al vóór de RK-kerk DTB-boeken ging bijhouden door de protestanten ingenomen werd. (Afbeelding: Koninklijke Bibliotheek ‘s-Gravenhage)

woensdrecht

Laatste in ‘t rijtje: de Stompe Toren van Woensdrecht. Al sinds ver in 18e eeuw had deze toren geen schip en koor meer. Maar de toren bleef, op ‘t markantste punt van de Brabantse Wal. Tot ver in Zeeland was deze toren te zien, als een soort baken waar ‘t vasteland begon. Aan ‘t einde van de oorlog opgeblazen door de Duitsers, de vijand zou te ver kunnen kijken vanaf de toren. Initiatieven voor herbouw afgelopen jaren leidden tot niets, maar ik blijf hopen.